Софы Сматаев

Манғұлияның батысындағы сол қанаты, манғұлша "жоңғар" аталатын - дүрбэн түмен ойрат1- манғұлдардың чорос, хошоут, хойт, торғауыт, дәрбен, элют руларынан құралған. Манғұлияның Шыңғыс ханының баласы Төле әулетінен тараған хандарына тәуелді боп келген осы қалың ойрат он төртінші ғасырдың аяғында Шығыс Манғұлияның әміршісі Әлібек ханның тұсында өз алдына жеке ту көтерген-ді.

Ақыры уәзірінің жете алмай кеткен тілегін орындамақ ниетпен, Хұтқай-Тофаның Баталу деген ұлын алдырды. Желге қаққызбай, күнге тигізбей мәпелеп өсірген сұлу қызы Самор Гонжиді искелеп қосып, Баталуды төрт түмен ойратқа хан көтерді. Жоңғар хандығы тауарихта алғаш осылай шаңырақ құрды.

Дәл осыдан бастап жеті хошун Халха2мен дүрбен түмен ойрат3аталған Жоңғария хандығының арасы іріген сүттей бұзылып сала берді.

Әсіресе, кезінде Алтын хандығы аталған Шығыс Манғұлияның Шолой-Обашы хонтайшысы Жоңғарияға тіпті қырғидай тиіп еді. 1552 жылы ойратты ойсырата жеңген ол шекарасын нығайтып алған-ды. Арада он жыл өткенде, қара ит жылы, Ордос маңғұлдарының ханы - Құтықтай шешен (Хутухтай- Сецен) енді торғауыттарға тұтқиылдан дүрбелең салып, Ертіске дейін дүркірете қуған ғой. Дәл осы Құтықтай шешен хонтайшы он екі жылдан соң, көк ит жылы, ойраттың хойт руының әміршісі Еселбай-қияға (Эсель- бейн-хяға) шабуыл жасайды. Еселбай-қияның қолы жеңіліп, өзі тұтқынға түседі. Араннан әупірімдеп айла тауып қашып шыққан Еселбай-қия кейін қол жиып барып, Құтықтай шешенді өлтіріп, кегін қайтарған еді.